Fauna Vertebrada de Ourense

A aigue ou águia real (Aquila chrysaetos), pasa por ser unha das máis belas aves rapaces das que voan polos ceos galegos, aínda nunha situación delicada no tocante á súa supervivencia a curto, medio e longo prazo.

Xa en máis dunha ocasión sinalamo-la distribución pretérita da especie na nosa provincia, lonxe parecen ficar xa os tempos nos que as nosas águias reais voaban pola Ribeira Sacra, a serra do Suído, o macizo Central Ourensán ou a serra do Xurés. Hoxe en día apenas unha decena de parellas, no mellor dos casos, fan os seus niños en puntos concretos das serras do Macizo Central e fronteirizas con Castela, niños cuia localización se mantén baixo segredo para garantiza-la supervivencia das derradeiras parellas nidificantes.

Así e todo, a águia real ou aigue, como é coñecida en gran parte da súa área actual de nidificación na provincia de Ourense, está sendo obxeto dun programa de reintroducción no Parque Natural Baixa Limia-Serra do Xurés, non exento de polémica, que non imos entrar a valorar neste momento.

A imaxe das grandes aves rapaces, águias principalmente, foi utilizada frecuentemente ao longo da historia do noso país como un símbolo do poder, asociado nos derradeiros tempos principalmente a un poder institucional, ben sexa eclesiástico, monárquico, militar ou gubernamental.

Proba desta simbololoxía a atopamos nos púlpitos da catedral de Ourense. Situados a ambos lados do altar maior da catedral observamos, perante á "palabra de Deus", duas tallas que nos mostran cadansúa águia real colocadas mirando aos fieis, aínda que ca mirada aparentemente diririxida cara aos ceos. Estas tallas parecen simbolizar neste caso ao poder das palabras lidas dende aos púlpitos durante as lecturas e os sermóns.

Coa mirada perdida parece que esta parella de águias non corre o risco das verdadesiras aves que inspiraron ao autos das tallas, perseguidas polo home, directamente, con velenos, eólicos e liñas de alta tensión que danan irremediablemente o seu hábitat. Perseguidas polos tiros dos cazadores, e perseguidas tamén polo expolio dos niños con destino á cetrería.

Agardo algún día podervos contar, neste mesmo blog, que as áigues, as nosas benqueridas águias reais, voltaron de novo aos seus territorios perdidos. AMEN!

Por tod@s é sabido a especie de paranoia que invadiu últimamente o meu senso no tocante á iconografía relixiosa zoomórfica das igrexas ourensás, como unha clara referencia a unha fauna incógnita e agachada entre as pedras da arquitectura senlleira, agardando pacientemente para ser descuberta.

Recentemente topeime unha suxerente imaxe na portada da igraxa da Santísima Trinidade de Ourense, esta igrexa é un sobrio templo gótico construído a cabalo entre os séculos XII e XII, con remodelacións posteriores que lle outrogaron o actual aspecto fortificado.

Na Portada Norte do templo, entrada principal do mesmo, atópanse representadas duas aves que recordan bastante á desaparecida pita de monte (Tetrao urogallus), coñecida como "urogallo" en español, unha ave gallinácea tristemente extinta non só na nosa provincia, sinón tamén desaparecida de todo o territorio galego.

Sexa certa ou errónea a miña impresión, este figura pétrea vainos valer coma excusa para tocar o tema da extinta pita do monte, ou galo montés, como a especie era coñecida en partes do ameazado Macizo Central Ourensán.

Facendo memoria sabemos que até o século XVIII, a pita do Monte estaba presente na Serra do Xurés, no macizo Central Ourensán, No Macizo de Trevinca, e, probablemente na confluencia das provincias de Ourense, Lugo e Pontevedra. unha distribución histórica que coincide sensiblemente coa distribución histórica doutra especie tamén tristemente desaparecida, o Urso ou oso pardo (Ursus arctos). No século posterior a especie desaparece da serra do Xurés.

As derradeiras citas históricas da pita do monte en territorio Ourensán ocorren oficialmente na época da postguerra, así os derradeiros animais foron cazados arredor do ano 1946 na Serra de San Mamede e nas estrivacións de Pena Trevinca, sen embargo sabemos a día de hoxe que a extición definitivamente da especie debeu producirse unha década máis tarde, entre os anos 50 e 60 do século XX, a tenor de testemuñas de cazadores da zona, e persoas que por esa època aínda comían galo de monte como un manxar, dato tamén reflectido na obra do escritor galego Álvaro Cunquero "Viaje por los montes y chimeneas de Galicia".

A pita do monte caracterízase por un complexo ritual nupcial, na que os machos atraen ás femias dende árbores siruadas perto de craros nas fragas. Sabemos a día de hoxe que as pitas de monte son fieis anualmente eses lugares, denominados cantadeiros. Dato tamén coñecido polos cazadores, que asexaban á especie na época adecuada nos cantadeiros, aproveitándose da "cegueira nupcial" da especie. O feito de que os macho fosen cinexéticamente máis valorados que as femias fixo que os derradeiros exemplares observados nas poboacións relictas galaicas fosen femias, xa que os macho eran perseguidos con maior saña, un feito que coíncide cos datos obtidos para a cabra montés lusitana (Capra pyrenaica lusitanica), se sufriu tamén unha forte persecución, antes da súa definitiva extición a finais do século XIX. Os cantadeiros usados pola especie para as súas paradas nupciais eran coñecidos na provincia de Ourense coma "Campos de gallada", en referencia á cópula das gallináceas, e aínda a día de hoxe se conserva algún topónimo con ese nome no Macizo Central.

Con posterioridade á extinción oficial da especie na provincia de Ourense, rexistráronse referencias sobre a presencia da especie na anterga área de distribución histórica, que non foron confirmadas con posterioridade mediante a recollida de probas científicas propiamente ditas. Aínda así faremos referencia a estes datos, indicando a suposta observación de exemplares da especie nas serras limítrofes coa provincia de Zamora a finais do século XX, así como a caza de varios exemplares nunha serra limítrofe con Pontevedra a mediados do mesmo século.

Unha vez dito isto, apuntamos á caza coma causa directa da extinción da especie na provincia, acrecentada por un incremento da actividade cinexética en Ourense nos anos da postguerra debido ás carencias alimenticias da poboación local, xa que esa época é coñecida popularmente como "o tempo da fame", nese tempo a caza supuxo un alivio en ocasións para un pobo cheo de fame, cheo de carencias de liberdade e de cultura. E sobrado de man dura, e da "Letra con sangre entra".

"Cada nova esperanza que sentimos fainos ver de maneira distinta o pasado"- Luis Rosales (1910-1992)- Poeta español.

Despois de estar enfrascado nas ciberbarricadas, hoxe chego a fauna vertebrada de Ourense con forzas renovadas, e disposto a enfrentarme, desta volta ao misterio da historia.

Xa comentamos en máis dunha ocasión que a chagada do cristianismo á Península Ibérica supuxo a demonización de certas especies de animáis. Especies xa perseguidas dende tempos immemoriais en ocasións, por supor unha férrea competencia aos in tereses humáns, eran agora tidas como esbirros do mesmo diaño, coma representacións terrestres do mal. En troques algunhas especies adoradas coma tótenes vivintes polas relixións paganas, foron asímesmo perseguidas coma un antiséctico eficaz perante as novas crenzas.

A voltas ca iconografía relixiosa ourensá, percateime recentemente que na entrada dos templos cristiáns ourensáns hai sempre unha representación zoolóxica representativa do mal, habitualmente situada á esquerda da portada exterior principal do edificio.

A catedral de San Martiño (catedral de Ourense) é por sí mesma unha enciclopedia en pedra no que a iconografía zoolóxica se refire, pero centrarémonos na representación de felinos nesta ocasión.

Antes de entrar ao tema en cuestión, quixera por públicamente de manifesto a deficiente conservación do patrimonio artístico da catedral de Ourense, con multitude de estátuas de incalcilable valos histórico decapitadas, pintadas e grabadas por mans desalmandas.

Unha vez dito esto direivos que nas diferentes entradas da catedral están representadon unha clase de felinos, carentes de rabo, que semellan linces (queixas para os amigos).

O lince na galiza foi tido en tempos recentes como o mesmo diaño, pescudas en marcha indican que a mesma presenza do lince, seguramente europeo en moitos dos casos, foi incluso o inicio real da lenda do lobishome en certas bisbarras, chamado "lobo da xente" en certos lugares.

Outros dos vernáculos recollido na Galiza para referirse ao lince é o de "luberno", o que viría a ser "lobo do inferno", en clara alusión á orixe demoníaca do mamífero animal, por esa razón non é desvotable a idea que o demo estexa na milenaria catedral de Ourense representado como un lince, que sería o portavoz terrestre do demo.

As representacióins demoníacas dentro das igraxas cristiáns son frecuentes nos templos románicos e góticos.

cave, por outro lado que o que aquí se ve non sexa un lince, senón calquer outro felino, mesmo un león, que co paso dos séculos perdese o rabo pola erosión producida inclemencias climáticas sufridas polas pedras da catedral ao longo dos séculos, ou mesmo polos atentados artísticos.

Sen embargo, e en favor á miña teoría, seguramente unha tolada das miñas!, ei de dicir que ningún dos 6 felinos atopados nos exteriores da catedral de Ourense ten rabo.

Xuzgade vós mesmos, benqueridos amigos, e enfrontádevos comigo aos misterios da catedral.

Hoxe imos achegarnos de novo a un tema de dificil cualificación, como o é a iconografía relixiosa zoomórfica en Ourense. Desta volta tomando como exemplo unah igrexa limiá, como o é a igrexa parroquial de Vilar de Santos.

A igrexa de san Xoán de Vilar de Santos (antes de Saa), é un monumento arquitectónico románico datado entre o final do s. XII e principios do s. XIII. Situada na capital do concello homónimo, foi trasladada pedra a pedra nos anos sesenta dende a localidade de Saa, cando este núcleo de poboación, anterga capital do concello, quedou abandonado. Trátase dun dos monumentos tardorrománicos mellor conservados da bisbarra da Limia. Pertenceu á orde militar de Santiago, e caracterízase pola súa peculiar iconografía arquitectónica, que reflicte unha linguaxe oculta de difícil comprensión.

Coa chegada do cristianismo á Península Ibérica, certos seres, antes tidos polas mal chamadas relixións pagás, coma verdadeiros símbolos sagrados sobre a Terra, foron demonizados pola nova crenza en auxe. Un dos seres máis demonizados, foi sen dúbida algunha a serpe, ata entón un símbolo de sabiduría, adorada en sí mesma, como xa abordamos, no templo relixioso castrexo de santa Mariña de Augas Santas. Outros seres adorados polas relixións antergas foron as aves rapaces, os xabaríns o mesmo o lobo.

Na igrexa de San Xoán de Vilar de Santos, atopamos todos estes seres representados en diversos puntos do monumento arquitectónico. Así nos canecillos achegados ao tellado do edificio, atopamos representada unha serpe, unha águia, un porco ou xabarín, que recorda a un berraco celtíbero. Na portada aparece a representación dun lobo coa cuncha do peregrín, simbolo dun dos ramais do camiño de Santiago que por aquí pasa, como queréndonos dicir que o apóstolo nos protexerá do inimigo "o lobo".

Descoñecemos se esta simboloxía arcaica obedece a unha reprsentación do maligno sobre o sagrado, ou viceversa, un recordo picaresco sobre un edificio cristián das relixións e crenzas antergas que se negaban a desaparecer. Sexa como fora, tamén atopamos simboloxía erótica no edificio, algo ao parecer común a outros templos da época, como podedes apreciar na imaxe da parella cunha clara esaxeración dos atributos sexuais.

Con todo un monumento que merece a pena ser visitado, para darlle unha volta á nosa simboloxía anterga e actual.

Recentemente este que escribe, reciviu un sorprendente agasallo, a reproducción nun chaveiro dunha máscara de cigarrón, personaxe clave do entroido de Verín. Agasallo do bon colega Xosé Ramón Reigada.

As máscaras de peliqueiros e cigarróns soen contar con representacións de animais na paret superior. Cal sería a miña grata sorpresa ao decatarme que esta máscara en concreto tiña a representación do meu animal totémico, o queixa (Lynx lynx), que tantas alegrías me leva dado nos derradeiros tempos.

Esta entrada ten unha única xustificación, informarvos que é tempo de tradición, que é tempo de diversión, e que este ourensán se vai de entroido. Disfrutade amigos do tempo de don carnal, é tempo do paganismo e do retorno ás raices antergas, outrora prohibidas por aqueles que nos quixeron desprender da nosa cultura. pero a nosa cultura é grande e o entroido máis. Bon entroido a todos! Ourense agárdavos cun dos máis peculiares entroidos do país.

"A excesiva grandeza debe sempre infundir terror"- Ovidio (43 a. C. - 17 d. C)- Poeta latino.


Hoxe vouvos achegar un chisco á iconografía relixiosa ourensá relacionada ca fauna, e tamén aos vernáculos. Un capítulo dificil de artellar pero que agardo sexa do voso agrado.

Para este republicano confeso non existe outra monarquía que aquela exercida polos animais que levan o calificativo real ou imperial no seu nome común. Un bon exemplo destes animais é a águia real (Aquila chrysaetos), sin dúbida a raiña alada dos ceos ourensáns.

En tempos extendida por multitude de serras galegas, a águia real atópase a día de hoxe, nunha dificil encrucillada. As derradeiras parellas desta especie atópanse acantonadas nas serras do oriente da provincia de Ourense, e non chegan siquera á decena de pares. Esta dramática situación ten un único cumpable, o home. A persecución directa das águias reais fixo que a especie estivese a piques de extinguirse nos anos 80 do pasado século. Arestora, as nosas reais teñen que sortear non só a persecución e envelenamento, senón tamén os milleiros de muiños que unha política enerxética, de todo menos sostible e ecolóxica, plantou nos curutos das serras galegas.

O nome vernáculo co que a águia real é coñecida na maior parte da súa área de nidificación actual na nosa provincia é "aigue", tan admirada como querida, a aigue foi en tempos un símbolo de poder.

Recentemente, a UNESCO, sorprendeu a propios e extraños coa declaración da cetrería como "patrimonio inmaterial da humanidade", algo co que eu discrepo totalmente, xa que (e isto é unha apreciación totalmente persoal), coido que a cetrería está detrás do expolio dos niños das aves rapaces, non só en Galicia, senón en medio mundo. Como non declararon a domesticación da vaca como tal?. En fin cousas veredes.

Seguindo co tema (que xa estou divagando), a cetrería foi en tempos unha práctica habitual da nobreza e clases podedosas do mundo, e a águia real (a nosa aigue) unha das máis cotizadsa armas cetreiras. Quizáis fose esa a causa de que algún canteiro reflexase a imaxe do que parece ser unha águia real, nunha das portas da capela do Castelo de Monterrei, unha fortaleza situada no concello homónimo, atalaia privilexiada do Val do Támega.

Non parece tolemia polo tanto, imaxinar que a representación desta ave rapaz é un símbolo de poder, un totem noble. Nas imaxes que acompañan este post, continuación do narrado con anterioridade sobre a Ribeira Sacra, apréciase a representación da águia á esquerda de Xesucristo. Sin dúbida algunha eu abrazaría a relixión se a águia real fose canonizada, xa que é unha verdade coma un templo que martirio, o que se dí martirio, sí que sufriu, e segue a sufrir. Polo que me atrevo a dicir en latín de andar pola casa:

AQUILA CHRYSAETOS, SANTA SÚBITA.

Bueno, súbita, o que se di súbita igual non, pero santa sí!

Perto da vila ourensá de Allaríz atópase o pobo chamado Santa Mariña de Augas Santas, coñecido pola romaría adicada á Santa homónima supostamente nada na cidade de Antioquía, cidade que según a tradición ficaba asulagada baixo as augas da desecada Lagoa de Antela.

Neste pobo alaricano sitúase un dos lugares que ao meu entender é de visita obrigada para todo aquel que poña un pe na provincia de Ourense, un lugar que nos amosa de frente a realidade de cando os nosos deuses eran outros, ese lugar denomínase hoxe en día O Forno da Santa.

O Forno da Santa é un templo soterráneo de orixe castrexa próximo ao xacimento de Armea, diferentes historiadores teñen discutido sobre a orixe e utilidade desta construcción, posta en pé ao longo de tres períodos históricos. Pero vaiamos por partes.

O forno da Santa é unha cripta soterránea, segundo algúns estudosos do tema este lugar puido ser un punto no que se realizaban ritos de iniciación para os guerreiros castrexos, este feio veriase apoiado polo achádego de bustos de guerreiros no cercano castro de Armeá.

Nestes ritos de iniciación xogarían un papel importante os elementos ( a auga) e os seres vivos (tanto vexetais, como animais), feito que se ve apoiado nos relatos que das tribus do NO ibérico fan autores clásicos romanos.

Despois da romanización e a chegada do cristianismo, parte dos ritos paganos foron absorvidos polo novo rito relixioso, ou mesmo perseguidos.

Xa entrados no s XII, contrúese sobre a cripta un tempo de pranta de cruz, que aínda a día de hoxe permanece inacabado, disque este templo a medio construir foi financiado polos templarios, e que non se conqueriu rematar pola disolución e posterior persecución desta orde relixiosa, que tantas historias ten inspirado nos últimos tempos. De feito no interior da cripta aparecen varias lápidas medievais de cabaleiros, e nas portas de entrada aparece grabada a cruz da orde do temple.

Sexa como sexa unha cousa é certa, a cripta soterránea faiche polos pelos de punta en canto entras!, é un deses lugares nos que se respira a enerxía que mana da terra, e que parece representar un tunel no tempo que te transporta ao pasado.

No ábside do templo, a ambos lados da posta aparecen reprentacións de ofidios esculpidas na pedra, que te poñen cara a cara co mesmo Esculapio. Ensinándonos que antes do cristianismo, antes de Adán, Eva e o paraíso, as serpes eran obxeto de culto, en lugar de ser obxeto das máis sanguinarias persecucións.

Para todo aquel que queira saber máis do tema, prégolle se poña en contacto comigo, e eu preto lle enviarei unha chea de información sobre este peculiar lugar.